ازدواج فاميلي ، بله يا خير
شايد همه ي ما، دست كم يك بار، اين جمله را شنيده باشيم كه: «عقد دخترعمو و پسرعمو، در آسمانْ بسته شده است». به علاوه، هر روزه شاهد ازدواجهاي خويشاوندان در اطراف خود هستيم، در حالي كه بخشي ديگر از خويشان و دوستان ما نيز در فاميل خود ازدواج كردهاند و يا فرزند يك ازدواج فاميلي هستند. افزون بر اين، داستانها و رُمانهاي فارسي و فيلمها و سريالهاي تلويزيوني هم نمونههاي فراواني از اين دست را در خود دارند. در چنين حال و هوايي، كمتر كسي به در باره ي درست و غلطي اين ازدواج ها صحبت مي كند.
دين، چه ميگويد؟
آيا عقد دخترعمو و پسرعمو، حقيقتاً در آسمانْ بسته شده است؟ بجز پيشوايان معصوم، چه كسي خبر صادقي از آسمان دارد؟ طبعاً هيچ كس! امّا بايد تصريح كنم كه هر چه بيشتر جستجو كنيد ، كمتر اثري از اين عبارت سرنوشتساز در كتابهاي حديث مسلمانان (اعم از شيعه و اهل سنّت) خواهيد يافت.1 آنچه ميماند، داستان ازدواج امام علي(ع) و نو? عمويش حضرت فاطمه(س) است كه زندگي آنان، الگوي ماست.
ازدواج علي(ع) و فاطمه(س)
در منابع حديثي از پيامبر(ص) نقل شده كه عقد ازدواج علي و فاطمه، نخست در آسمانْ بسته شده است؛2 امّا در ارتباط با موضوع مورد بحث، لازم است بدانيم كه:
اوّلاً طرفين اين ازدواج، هر دو معصوم (يعني به دور از خطا و گناه و نقص) بودهاند و بخشهايي از زندگي معصومان، ويژه مقام عصمت آنها يا ناشي از آن مقام است كه ديگران نميتوانند يا نبايد از آن، الگو بگيرند، مثل واجب بون نماز شب بر پيامبر(ص) ثانياً لازمه مقام امامت، از ديدگاه شيعه، نداشتن نقص طبيعي مادرزاد و وراثتي (مثل نقص عضو و معلوليت يا بيماري ژنتيك) است. ثالثاً ممكن است همه ازدواجهاي فاميلي صدر اسلام در ميان مسلمانان يا شيعيان اهل بيت، ناشي از اندك بودن تعداد مسلمانان يا شيعيان و محدود بودن دامنه انتخاب همسر بوده است.3
رابعاً براي معصومان، امكان اطلاع از علم غيب خداوند و وقايع آينده وجود دارد و به همين خاطر، ازدواجهاي آنان يا ازدواج هايي كه به توصيه آنان صورت گرفتهاند ، ممكن است با آگاهي از عدم بروز هر گونه مشكلي در آينده، انجام گرفته باشند.
امام صادق(ع) نيز نقل شده است كه فرمود: «با خويشان نزديك، ازدواج نكنيد؛ چرا كه فرزند ضعيف، پديد ميآيد».
در حديث و فقه
از پيامبر خدا نقل است كه فرمود: «با غريبه ازدواج كنيد تا فرزند ضعيف نياوريد».4 از امام صادق(ع) نيز نقل شده است كه فرمود: «با خويشان نزديك، ازدواج نكنيد؛ چرا كه فرزند ضعيف، پديد ميآيد».5
شايد به استناد همين گونه احاديث و نيز توصيههاي پيشگيرانه پزشكان و متخصّصان ژنتيك است كه برخي فقيهان معاصر، ازدواج فاميلي را «مكروه» شمرده و منع كردهاند.6
علم، چه ميگويد؟
الف. علم ژنتيك
اگر ژنِ يك صفت نامرغوب (مثلاً پاهاي پرانتزيشكل يا نازايي يا بيماري تالاسمي) از يك والِد (يعني يكي از والدين) به فرزند برسد، در وي خفيف باقي ميماند و حدّاكثر در حدّ والد خود، بروز ميكند؛ امّا اگر از دو والد (يعني هم از پدر و هم از مادر) به وي رسيده باشد، در وي تقويت و تشديد ميشود.
اگر پدر و مادري كه نسبت خوني (خويشاوندي نَسَبي) با هم ندارند، به عنوان مثال، هر كدام، پنج صفت موروثي خوب (امّا متفاوت با صفات آن ديگري) داشته باشند؛ فرزند آنها ممكن است تمامي آن ده صفت را به ارث ببرد و داشته باشد، امّا در ازدواج خويشاوندان با يكديگر، اصولاً احتمال بروز صفات خوب و غيرهمسان در فرزند، اندك است و چون تنوّع صفات وجود ندارد، در عين اين كه احتمال بروز و تشديد يك صفت خوب در فرزند هست، امكان بروز و تشديد يك صفت نامرغوب در وي نيز (تا چند برابر يك ازدواج غير خويشاوندي) وجود دارد.
ب. ديگر علوم
جامعهشناسي و تاريخ، گواهي ميدهند كه ازدواج فاميلي، از اقتضائات و سنّتهاي زندگي قبيلگي (براي حفظ اسرار و حريم و حدود و ميراث مادّي و سنّتها و هويّت قبيله) است كه با آغاز عصر شهرنشيني، به تدريج، تضعيف و در برخي جوامع هم منسوخ شده است؛9 بشر، بيش از هزار سال است كه به اين نتيجه رسيده است كه ازدواج با ساير ملل و اقوام و خانوادهها، به ظهور استعدادهاي تازه و نبوغ و... ميانجامد و اصولاً بزرگترين فرهنگها و تمدّنها، در محلّ تلاقي دو تمدّن يا در نتيجه مهاجرت گروهيِ انسانها (و طبعاً ازدواجهاي بروننژادي و برونسرزميني) شكل گرفتهاند.10
اقتصاددانان، بويژه در بحث از اقتصاد توسعه، وقتي به موضوعات رفاه اجتماعي و لزوم حمايت از شهروندان در برابر مشكلات سلامتي و بهداشت ميرسند، بر بيماريهاي خاص و معلوليتها تمركز ميكنند و هزينههاي مادّي تحميل شده بر هر خانواده داراي بيمار خاص يا معلول را محاسبه مينمايند تا بتوانند بودجههاي لازم را براي «بهزيستي» و «تأمين اجتماعي» و «بيمهها» و «خدمات شهري» در نظر بگيرند.
به عنوان نمونه، در كشور ما، در حال حاضر، بيش از 22هزار نفر به تالاسمي ماژور، مبتلا هستند كه هزينه مادّي نگهداري هر يك از آنها، تقريباً شانزده ميليون تومان در سال است.11 اين، غير از هزينههاي روحي و رنجهاي معنويِ تحميل شده به فرد مبتلا و خانواده وي است كه پژوهشگران اجتماعي و روانشناسان، ابعاد آن را بسيار فراتر از هزينههاي مادّي ميدانند و معتقدند كه بايد از طريق افزايش آگاهي شهروندان و بويژه زوجهاي جوان، نسبت اين مبتلايان و معلولان را در نسلهاي بعد، كاهش داد.
درست است است كه ازدواج امري خدايي بوده و در دين ما به آن تاكيد شده اما بايد در شرايط مناسب و با در نظر گرفتن مصالح خود و فرزندان صورت گيرد.
پينوشتها:
1 . در اين مورد، ميتوانيد منابع بسيار گسترده فقه و حديث شيعه و اهل سنّت را در نرمافزار زير، جستجو نماييد: كتابخانه اهل بيت، توليد: مركز معجم فقهي (وابسته به دفتر آية الله سيّد علي سيستاني در قم).
2 . دانشنامه اميرالمؤمنين، ج1، ص179.
3 . درباره اين گونه «احكام خاص» يا «قضيةٌ في واقعةٍ»، رجوع كنيد: حديث پژوهي، مهدي مهريزي، قم: دار الحديث، ج1، ص178.
4 . النّهاية، ابن اثير، ج3، ص106؛ المَجازات النّبوية، شريف رضي، ص92.
5 . مسالك الأفهام، شهيد ثاني، ج2، ص38؛ المَحجَّة البَيضاء، فيض كاشاني، ج3، ص94.
6 . به عنوان نمونه، رجوع كنيد: بهداشت و تنظيم خانواده، تهران: اداره كل بهداشت عمومي و پيشگيري (وزارت بهداشت)، 1373، ص121 (پاسخ آية الله ناصر مكارم شيرازي به پرسش دانشكده علوم پزشكي ايلام).
7 . انسان، داراي 46 كروموزوم، سگ داراي 78 كروموزوم، نخود فرنگي داراي 14 كروموزوم و پشه داراي شش كروموزوم است.
8 . به تعبير دقيقتر: در توليد هموگلوبينها (يعني مولكولهاي پروتئين آهندار موجود در گلبول قرمز خون) اختلال ايجاد ميكند. هموگلوبين، وظيفه انتقال اكسيژن به بافتها را بر عهده دارد.
9 . تاريخ انديشه اجتماعي، بارنز و بكر، مترجم: جواد يوسفيان، تهران: اميركبير، ص183.
10 . تاريخ تمدّن، آرنولد توينه بي، مترجم: يعقوب آژند، تهران: مولي، ص29.
11 . بهداشت محيط خانواده، تهران: دفتر برنامهريزي فرهنگي و مشاوره (وزارت آموزش و پرورش)، 1374، ص47.
چند منبع مفيد:
1. آموزش براي بهداشت، سازمان جهاني بهداشت، مترجم: سعيد پارسينيا، تهران: چهر، 1371.
2. بهداشت همگاني، محمد علي موسوي و گيتي ثمر، تهران: چهر، 1380، ج2.
3. بهداشت، نيلفروشان و ضرّابي و ميرصيامي، تهران: معاونت بهداشت (وزارت بهداشت)، 1383.
4. اسلام و تنظيم خانواده، سيّد حسن خميني، تهران: عروج، 1382.
منبع : مجله حديث زندگي - با تلخيص
تنظيم براي تبيان :داوودي | 
