نيكوتين؛ بختك اعتياد
محققان به تازگي دريافتهاند اولين واكنش نوجوان به نيكوتين، سيگاري شدن يا معتاد شدن او را در آينده تعيين ميكند.
چه كسي فكر ميكند با يك بار سيگار كشيدن، كارش به جايي برسد كه هر سيگار را با سيگار قبلي روشن كند؟! شكر خدا ، ارادهاي فولادين داريم كه وسوسه سيگار كشيدن و لذت و آرامش دروغينش در آن هيچ اثري ندارد.
اما دانشمندان دراين باره حرف ديگري دارند. آنها به تازگي متوجه شدهاند گروهي از نوجوانان كه در اولين سيگار كشيدن خود احساس آرامش ميكنند بيشتر احتمال دارد كه در آينده گرفتار اعتياد به آن شوند. اين يعني اگر يكبار سيگار بكشي ممكن است به دهنت مزه كند و ديگر نتواني از شرش خلاص شوي!
نيكوتين هم مانند كافئين و استريكنين جزو گروهي از تركيبات شيميايي است كه به نام آلكالوئيد شناخته ميشوند. اين مواد كه تلخ واغلب سمي هستند، به وسيله گياهان توليد شده وهمين طعم آنهاست كه حيوانات را از خوردنشان باز ميدارد.
اما انسان كه احتمالا از اين هشدار طبيعي سر در نميآورد، براي كسب لذت، به جستوجوي اين تلخي تا كجاها كه نميرود؟! بد نيست بدانيد سالانه 400 هزار نفر در آمريكا در اثر بيماريهاي ناشي از سيگار ميميرند. بيماري قلب و رگهاي خوني، سرطان ريه، ناباروري، مشكلات گوارشي وپيري زودرس كه جاي خود دارند!
حشره كش يا پناهي در صحرا؟
در گذشته نيكوتين رابهعنوان يك سم قوي ميشناخته و در تهيه بسياري از حشره كشها بهكار ميبردند. اگرچه امروزه بيشتر تنباكو از گياه «نيكوتيانا توباكو» به دست ميآيد، اما 66 گياه ديگر هم نيكوتين دارند كه وطن 19 تاي آنها استرالياست.
بهجز گياه تنباكو، نيكوتين در گياهان ديگري مانند گوجه فرنگي، سيب زميني، بادمجان و فلفل سبز هم يافت ميشود. به همين علت هم شايد بتوان گفت اولين كساني كه نيكوتين مصرف كردند، بوميان اين منطقه بودهاند. آنها با كشف اين كه نيكوتين مادهاي محرك وكمكننده گرسنگي است؛ آن را با خود به سفرهاي طولاني در صحرا ميبردند.
تنباكو اولين بار بهوسيله اسپانياييها و بهعنوان دارو به اروپا معرفي شد. آنها ادعا ميكردند كه اين ماده در درمان روماتيسم، آسم، دندان درد و زخم مؤثر است. يكي از مدافعان بزرگ آن جين نيكوت، سفير فرانسه در پرتغال بود كه در سال 1561 دانه گياه تنباكو را به فرانسه فرستاد و به همين علت به افتخار او گياه آن را نيكوتيانا و آلكالوئيد آن را (كه در قرن 19 كشف شد) نيكوتين ناميدند. گرچه اين شيمي دانان آلماني، پاسلت و ريمان بودند كه براي اولين بار آن را از گياه تنباكو گرفتند.
دودش به چشم همسايه ميرود
جالب است بدانيد نيكوتين در دمايي پايينتر از نقطه جوشش سوخته وبهدليل فشار بخار پايين، در فشار هوا و دماي 95 درجه سانتي گراد بخار ميشود؛ به همين علت وقتي كه سيگار ميكشيد بيشتر نيكوتين موجود در آن تبخير و از طريق تنفس وارد بدن شده و اثر دلخواه را ايجاد ميكند. شايد به همين علت است كه متخصصان ميگويند كساني كه در معرض دود سيگار قرار ميگيرند، حتي اگر سيگار نكشند هم از اثرات آن بينصيب نمانده و حتي بيشتر آسيب ميبينند.
مغزهايي حساستر و جوان تر
متأسفانه بيشترين گروه سني كه سيگار ميكشند در سن 24 تا 18 سالگي يعني جوانان هستند. دكتر ژوزف ديفرانزا از دانشگاه علوم پزشكي ماساچوست در مطالعه اخير خود به اين نتيجه رسيده است كه همه نوجواناني كه يكبار سيگارميكشند به دام اعتياد گرفتار نميشوند، بلكه گروهي از نوجوانان كه در اولين سيگار كشيدن خود احساس آرامش ميكنند بيشتر احتمال دارد كه در آينده گرفتار اعتياد به آن شوند.
حتما ميدانيد كه نيكوتين ميتواند بر مغز اثري فوري داشته باشد. اين دانشمندان ميگويند نتايج بررسي آنها نشان ميدهد كه مغز بعضي از نوجوانان به نيكوتين حساستر است و به همين دليل است كه آنها بيشتر مستعد اعتياد هستند.
باورتان ميشود؟ در يك جمع نوجوان كه دوستان به همديگر سيگار تعارف كرده و (يا محض روكم كني!) وادار به سيگار كشيدن ميكنند، اين پاسخ مغز آنها به اولين مصرف نيكوتين است كه تعيين ميكند چه كسي در آينده معتاد خواهد شد.
متأسفانه طبق گزارشي كه اين محققان در مجله انجمن اطفال آمريكا چاپ كردهاند همين تجربه آرامش بخش در اولين مصرف سيگار، قويترين عامل پيشگوييكننده اعتياد نوجوان است. ديگر عواملي كه در اين بررسي مؤثر شناخته شدند خلق افسرده، شخصيت نوطلب ومشاهده قهرمانان و الگوهاي سيگاري در فيلمها وتبليغات تلويزيوني بوده است.
آرامشي كه گول ميزند
نيكوتين نيمه عمر بسيار كوتاهي دارد. يعني در داخل بدن به سرعت اثر ميكند. وقتي كه يك پك عميق از آن ميزنيد، نيكوتين از ريه و از طريق تنفس وارد جريان خونتان شده و خودش را به مغزتان ميرساند و در محل گيرندههاي خاص خود قفل ميشود. اما در عرض 40 دقيقه به نصف قدرت اولش رسيده و شما را به كشيدن سيگار ديگري مشتاق ميكند. و وقتي ناگهان متوجه ميشويد در يك روز25 نخ سيگار كشيدهايد، دوزاري تان ميافتد (و ميفهميد كه جريان از اين قرار است) كه در دام اعتياد گرفتار شدهايد.
البته به همين سادگي هم نيست. دانشمندان پس از كلي آزمايش و بررسي تئوريهايي براي اين وابستگي مطرح كردهاند. يكي از اين تئوريها حاكي از آن است كه نيكوتين مسير مغزي كه آرزو و اميال را بهوجود ميآورد، مهار كرده و باعث احساس آرامش در فرد ميشود. اما اين يك آرامش كاذب است چون خود همين سامانه، ميل جديدي براي مصرف دوباره نيكوتين ايجاد ميكند.
علاوه بر اين تحقيقات نشان داده كه نيكوتين مسيرپاداش در مغز را فعال ميكند (مسيري كه مغز بهوسيله آن احساس لذت و سرخوشي را تنظيم ميكند) متأسفانه وابستگي از همين جا ايجاد ميشود.
برخلاف موادي چون كوكائين و هروئين، نيكوتين حساسيت اين مسير را زياد ميكند و به همين علت هم هست كه محروميت آن به نسبت هروئين و اتانل خفيفتر است. البته گول اين حرف را نخوريد چون با تمام اين حرفها در طول تاريخ ثابت شده ( انجمن قلب آمريكا هم اعتراف كرده !) كه ترك اعتياد به نيكوتين يكي از سختترينهاست البته عجيب هم نيست چون اثرات دارويي ورفتاري آن هم خيلي شبيه به موادي چون هروئين وكوكايين است.
سيگار كم نيكوتين، به قيمت سلامت
بعضي فكر ميكنند سيگاري كه نيكوتين كمتري داشته باشد، بهتر است چون خطر كمتري هم براي سلامت دارد. اين عده «پديده جبران» را ناديده ميگيرند. متأسفانه افرادي كه از اين نوع سيگارها استفاده ميكنند، معمولا براي اينكه به مقدار نيكوتيني كه به آن عادت كردهاند برسند، پكهاي عميقتر زده وتعداد سيگار بيشتري هم ميكشند.
اينطوري به جاي اينكه نيكوتين مصرفي آنها كم شود بر مقدار مونوكسيد كربن و بقيه مواد مصرفيشان هم اضافه ميشود. بنابر اين اگر ميخواهيد كباب نشويد، بهتر است به جاي سيگار با نيكوتين كمتر، تعداد سيگار كمتري بكشيد (والبته به تدريج آن را كنار بگذاريد!)