سلول‌هاي سركش

متخصص زنان و نازايي در مورد بيماري شايع زنانه توضيح مي‌دهد.
خانمي30 ساله از حدود يك سال پيش دچار قاعدگي‌هاي بسيار دردناک شده، ‌طوري كه حتي به دارو هم جواب نمي‌دهد؛ 2 سال است كه ازدواج کرده، ولي با وجود عدم پيشگيري از حاملگي هنوز باردار هم نشده، به متخصص زنان مراجعه مي‌كند. تشخيص اول اين است: اِندومتريوز.

 «اندومتريوز» كه يك بيماري نسبتاً شايع زنانه به حساب مي‌آيد، يعني وجود بافت اندومتر (مخاط رحم) فعال در خارج از محل اصلي (رحم).

 اين بافت در تمام بافت‌هاي بدن به جز طحال ممکن است به وجود آيد، ولي شايع‌ترين محل بروز آن و در 50درصد موارد، لگن است كه در اين قسمت، تخمدان‌ها (در حدود 40 درصد موارد) بيش از ساير اندام‌ها گرفتار اندومتريوز مي‌شود.

شيوع اندومتريوز به‌ طور کامل و قطعي مشخص نيست، ولي در حالت کلي متخصصان شيوع آن را از 1تا 10درصد پيش‌بيني مي‌كنند. همچنين بيشترين سن ابتلا به اين بيماري معمولاً بين 25 تا 40سالگي است. اين در حالي است كه اندومتريوز عامل 5تا15 درصد موارد نازايي در زنان است.

 در رابطه با اين بيماري، علل شيوع و درمان‌هاي شناخته شده آن با دكتر مرضيه آقا‌حسيني، دانشيار دانشكده علوم پزشكي تهران و فلوشيپ نازايي بيمارستان شريعتي گفت‌وگوي زير را ترتيب داديم.

خانم دكتر، از شايع‌ترين علامت بيماري اندومتريوز شروع كنيم؟
اندومتريوز يك بيماري دوره باروري زنان است كه در آن، اندومتر علاوه بر اينكه در رحم وجود دارد در قسمت‌هاي مختلف لگن مثل تخمدان‌ها و ليگامان‌هاي نگهدارنده تخمدان و در هر جاي غير‌معمول ديگر نيز ممكن است وجود داشته باشد. بنابراين همزمان با عادت ماهيانه خانم‌ها اين نقاط ممكن است خونريزي كنند كه در نتيجه آن مشكلات زيادي براي فرد بوجود مي‌آيد. شايع‌ترين آنها ممكن است درد موقع پريود ماهانه و يا نازايي و دردهاي مزمن لگني باشد.

 تا به حال براي اين بيماري علت شناخته‌شده‌اي تعريف شده؟
 ببينيد، تئوري‌هاي مختلفي براي علت اندومتريوز مطرح است. از جمله اينكه خون قاعدگي از لوله‌ها وارد حفره شكم مي‌شود و در نتيجه ايجاد علامت مي‌كند؛ مسئله ژنتيك هم براي اين بيماري مطرح است ولي علت اصلي آن معلوم نيست. ولي به هر حال هر علتي كه داشته باشد بايد درمان شود.

 اين بيماران بيشتر با چه علائمي به شما مراجعه مي‌كنند؟
 اين نكته بسيار مهمي است. اين بيماران اغلب علامتي ندارند. مثلاً خانمي به علت نازايي به ما مراجعه مي‌كند و ما هيچ علتي براي نازايي او پيدا نمي‌كنيم نهايتاً براي پيدا كردن علت، ناچار مي‌شويم بيمار را لاپاراسكوپي كنيم. در لاپاراسكوپي نقاط دقيق اندومتريوز را مي‌توانيم پيدا كنيم.

حالت بعدي اين است كه بيمار ممكن است اصلاً مشكل نازايي نداشته باشد و فقط به علت دردهاي لگني به ما مراجعه كند كه در اين صورت در بررسي‌هاي لاپاراسكوپي اندومتريوز لگن را پيدا مي‌كنيم.

يا يك خانم 40 ساله‌ ممكن است به علت خونريزي رحم به ما مراجعه ‌كند و معلوم مي‌شود كه اندومتريوز در تمام لگن و تخمدان‌ها وجود دارد. اين بيماري ممكن است آنقدر بي‌علامت باشد كه در حين يك عمل جراحي پزشك پي به آن ببرد، يا به علت نازايي و يا دردهاي لگني.

خب، اين بيماري چگونه منجر به نازايي مي‌شود؟
 اندومتريوز از روش‌هاي مختلف نازايي ايجاد مي‌كند. در مواردي كه اين بيماري خفيف است، ميزان نازايي زياد نيست. براي همين در هنگام لاپاراسكوپي اگر نقاطي كه مبتلا به اندومتريوز هستند، سوزانده شوند بيمار ديگر مشكلي نخواهد داشت و شانس حاملگي او بالا مي‌رود.

ولي در مراحل پيشرفته‌تر احتمال نازايي بيشتر است. همچنين اندومتريوز غير از اينكه اسپرم و تخمك‌گذاري را ضعيف مي‌كند، در موارد پيشرفته بين رحم، لوله، تخمدان و ارگان‌هاي شكمي چسبندگي پيدا مي‌كند بطوري كه نمي‌توان آنها را از هم افتراق داد. پس اندومتريوز از طريق اين دو روش باعث ايجاد نازايي مي‌شود و سلول تخم را از بين مي‌برد.

 در اين صورت با سوزاندن نقاط اندومتريوز ديگر مشكلي وجود نخواهد داشت؟
نه اينطور نيست، ما بايد با اين بيماران بر اساس فاكتورهاي مختلف برخورد كنيم. مثلاً خانم 23 ساله‌اي كه به ما مراجعه مي‌كند و مشكل نازايي دارد و در ضمن هيچ علت خاصي هم براي نازايي او وجود ندارد، لاپاراسكوپي در اين بيمار اندومتريوز را نشان مي‌دهد.

ما در اين مواقع اندومتريوز را مي‌سوزانيم و به بيمار مهلت بارداري مي‌دهيم اما اگر نقاط اندومتريوز عميق بودند، به بيمار توصيه مي‌كنيم از داروهايي استفاده كند كه اندومتريوزش پيشرفت نكند. چون با هر ماه خونريزي ماهانه اين بيماري پيشرفت مي‌كند.

 پس با اين شرايط درمان قطعي براي اين بيماري وجود ندارد؟
 دقيقاً، مشكل اساسي ما با اندومتريوز اين است كه هر چند وقت يكبار عود مي‌كند و درمان قطعي ندارد. با اين حال شايد بشود گفت بهترين درمان براي اندومتريوز حاملگي است.

 در موقع حاملگي، اندومتريوز غيرفعال است چون تخمدان‌ها هم غير‌فعالند و يك خانم باردار مسلماً ديگر تخمك‌گذاري نمي‌كند. در موقع شيردهي هم همينطور است. كما اين‌كه بعد از يائسگي هم اندومتريوز غير فعال مي‌شود.

 نمي‌خواهيد بگوييد كه بهترين راه براي اين افراد حاملگي‌هاي مكرر است؟
 البته در گذشته توصيه مي‌كردند كه خانم‌ها مرتباً حامله شوند تا اندومتريوز غيرفعال باشد ولي امروز داروهاي مختلفي براي اين بيماري وجود دارند. ما به خانم‌هايي كه فعلاً قصد بارداري ندارند توصيه مي‌كنيم كه از قرص‌هاي جلوگيري از بارداري استفاده كنند، يعني طوري بايد اين داروها را مصرف كنند كه در سال دو تا سه بار عادت ماهيانه شوند.

 البته در مواردي‌كه سن خانم‌ها بالاتر است بايد از روش‌هاي پيشرفته مثل آي وي اف استفاده كنيم، ولي در مجموع حتي بيماران آي وي افي هم در اندومتريوز شانسشان كمتر از بيماران ديگر مثلاً بيماراني است كه به علت عمل جراحي لوله‌هايشان بسته شده و اين به علت همان فاكتورهاي نامبرده شده در اندومتريوز پيشرفته است.

 اندومتريوز چه عواقب ديگري را براي بيمار در پي دارد؟
 اندومتريوما مشكل ديگر اين بيماران است. اندومتريوما يعني كيسه‌هاي تخمداني كه خون كهنه در آنها جمع شده. يعني خون قاعدگي در اين كيسه‌ها جمع مي‌شود. خيلي از خانم‌ها ممكن است اندومتريوز شديدي نداشته باشند ولي اين مشكل در آنها شديد باشد.

لازم است كه اين كيست‌ها جراحي شوند؟
 ببينيد، اگر ما با يك كيست تخمدان مواجه باشيم كه در اثر تجمع خون بزرگتر شده، در اين صورت اگر ما بيمار مبتلا به آن را عمل كنيم، نسج خيلي خوب تخمدان كه مي‌تواند براي بيمار تخمك‌گذاري ايجاد كند، در اثر عمل خارج مي‌شود.

 به همين خاطر مثلاً اگر اندومتريوم زير 3 سانتي‌متر باشد، اصلاً نبايد آن را عمل كرد. اما اگر كيست‌ها بزرگ و بالاتر از 6 سانتي‌متر باشند، از طريق لاپاراسكوپي بهتر است كه بيمار جراحي شود.

در چند درصد موارد اين بيماري ناشناخته باقي مي‌ماند؟
 با اينكه اين بيماري در كشور ما شيوع بالايي ندارد و مخصوص كشورهاي اروپايي است، ولي در خيلي از موارد ما اين بيماري را نمي‌شناسيم. مخصوصاً اينكه لاپاراسكوپي در كشور ما روش شناخته‌شده‌اي نيست و خيلي از بيماران به خاطر هزينه‌هايش تن به اين جراحي نمي‌دهند.

با توجه به ناشناخته بودن علائم آن براي بيماران در چه صورت مي‌توانيم زنان را نسبت به تعقيب اين بيماري آگاه كنيم؟
مسلماً تظاهرات اين بيماري خيلي متنوعند و متخصصان بايد هميشه مراقب اين بيماري در زنان در سنين باروري باشند. ما از بيماران انتظار نداريم كه اين بيماري را بشناسند. خيلي از بيماران حتي مي‌خواهند ما اين بيماري را برايشان تعريف كنيم. در هر صورت ما از متخصصان بيشتر انتظار داريم كه به فكر اين بيماري در بيماران باشند. مخصوصاً وقتي براي نازايي هيچ علتي پيدا نشود.

 و توصيه آخر؟
 با اينكه با رسيدن به سن يائسگي اين بيماري خود به خود متوقف مي‌شود ولي الان امكان انجام لاپاراسكوپي در همه شهرستان‌هاي ما وجود دارد فقط بايد از سوي متخصصان به بيمار آگاهي داده شود تا بيمار از ادامه روند درمان به علت طولاني بودن آن خسته نشود.